Zależne zaburzenie osobowości, osobowość zależna – zaburzenie to cechuje się silną, wręcz skrajną potrzebą opieki względem drugiego człowieka, która prowadzi do uległych lub natrętnych zachowań wobec innych. Zależność od drugiego człowieka jest głęboko zakorzeniona – osoby z tym zaburzeniem postrzegają siebie jako niezaradne, a samotność budzi w nich silny lęk.
Mają tendencję do podporządkowywania własnych potrzeb i poglądów, budując swoje życie wokół innych, by utrzymać relację za wszelką cenę. Trudności w samodzielnym podejmowaniu decyzji, niska pewność siebie oraz częste poczucie bezradności sprawiają, że często wybierają partnerów impulsywnie i nieprzemyślanie.
Kryteria diagnostyczne ICD-10:
- pozwalanie innym na przejmowanie odpowiedzialności za swoje decyzje
- podporządkowywanie potrzeb potrzebom innych
- niechęć do stawiania wymagań osobom, od których jest się zależnym
- obawa przed niezdolnością do zatroszczenia się o siebie wynikająca z osamotnienia, powodujące dyskomfort
- obawa przed opuszczeniem
- ograniczona zdolność podejmowania decyzji bez radzenia się innych
Występowanie:
Według szacunków zależne zaburzenie osobowości występuje u 1-2% populacji, częściej u kobiet niż u mężczyzn (Bornstein, 2012). Różnica ta może być spowodowana częstotliwością występowania konkretnych cech osobowości u kobiet, takich jak: neurotyczność, ugodowość – które są charakterystyczne dla osobowości zależnej. Pewne wyniki wskazują, że cechy osobowości zależnej są w umiarkowany sposób zdeterminowane genetycznie (Bornstein, 2011, 2012; Reichborn-Kjennerud i in., 2006).
Zalecenia:
Najważniejszym krokiem w poprawie jakości życia osób z osobowością zależną jest podjęcie psychoterapii, która pozwala zrozumieć mechanizmy leżące u podstaw ich trudności oraz rozwijać większą samodzielność i poczucie własnej wartości. W zależności od indywidualnych potrzeb i celów terapeutycznych, skuteczne mogą być różne nurty psychoterapii:
- Psychoterapia psychodynamiczna – skupia się na odkrywaniu nieświadomych wzorców relacyjnych, które kształtowały się w dzieciństwie i są powielane w dorosłym życiu. Osoba zależna może dzięki niej lepiej zrozumieć źródła swojej potrzeby podporządkowywania się innym oraz lęku przed odrzuceniem. Terapeutyczna relacja staje się miejscem do budowania bezpiecznego przywiązania i stopniowego rozwijania niezależności.
- Psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT) – pomaga identyfikować i modyfikować zniekształcone przekonania na temat siebie i relacji z innymi (np. „nie poradzę sobie sam/a”, „muszę mieć kogoś, kto mną pokieruje”). Uczy też konkretnych strategii radzenia sobie w sytuacjach wymagających samodzielności, podejmowania decyzji czy wyrażania własnych potrzeb i granic.
- Terapia schematów – skupia się na tzw. „schematach” – głęboko zakorzenionych wzorcach myślenia, emocji i zachowań, które wykształciły się w trakcie życia i są obecne w dorosłym życiu. U osób zależnych często występują schematy porzucenia, deprywacji emocjonalnej czy podporządkowania. Celem terapii jest rozpoznanie tych schematów, zrozumienie ich wpływu na obecne życie i praca nad ich zmianą w bezpiecznej relacji terapeutycznej.
- Diagnostyka u psychologa
- Możliwe wsparcie farmakologiczne – w przypadku odczuwania ciągłego lęku, anhedonii
Przykładowa charakterystyka:
Anna, 32-letnia kobieta, od wielu lat jest w związku z partnerem, który bywa wobec niej krytyczny i kontrolujący. Mimo poczucia krzywdy i niezadowolenia z relacji, nie potrafi jej zakończyć, ponieważ boi się samotności i nie wierzy, że poradzi sobie sama. Każdą ważniejszą decyzję – od wyboru pracy po zakup ubrania – konsultuje z partnerem, a jego zdanie traktuje jako ważniejsze niż własne. Kiedy partner wyjeżdża służbowo, Anna doświadcza silnego lęku, czuje się zagubiona i niezdolna do działania. Pomimo wewnętrznego dyskomfortu, unika konfrontacji i nie wyraża swoich potrzeb, by nie narazić się na odrzucenie.
Zamknięte koło zależności:
1. Lęk przed samotnością
Osoby zależne często boją się, że bez tej relacji nie poradzą sobie same. Lęk przed samotnością może być silniejszy niż świadomość, że relacja im nie służy.
2. Niska samoocena
Osoba zależna może nie wierzyć, że poradzi sobie bez drugiego człowieka. Może mieć poczucie, że nie zasługuje na coś lepszego lub, że fakt bycia w relacji jest lepszą alternatywą od samotności.
3. Mechanizmy obronne
Zależność bywa formą obrony przed głębszym cierpieniem (np. poczucia odrzucenia lub porzucenia). Relacja, choć trudna, daje poczucie znanego gruntu.
4. Uzależnienie emocjonalne
Bliskość drugiego człowieka może być dla osoby zależnej głównym sposobem regulowania emocji. Samodzielne radzenie sobie z lękiem, smutkiem czy pustką może być dla niej obce, przerażające – a czasem nawet niemożliwe.
5. Idealizacja drugiej osoby
Zależność często wiąże się z idealizowaniem partnera lub osoby, od której się zależy. To z kolei utrudnia dostrzeżenie realnego obrazu tej relacji i jej toksycznych aspektów.
6. Lęk przed konfrontacją i stratą
Podjęcie kroków w stronę niezależności może oznaczać konieczność postawienia granic, a czasem rozstania. Osoby zależne boją się, że nie uniosą tej straty, nie są przyzwyczajone do stawiania granic.
8. Brak wsparcia lub alternatyw
Czasem osoba zależna nie ma lepszej alternatywy — dosłownie lub emocjonalnie. Brakuje jej sieci wsparcia, możliwości finansowych, bezpiecznej przestrzeni do zmiany.
9. Współuzależnienie i dynamika relacji
Zależność bywa też wzmacniana przez drugą stronę. Partner, rodzic czy przyjaciel może – świadomie lub nie – podtrzymywać tę zależność, np. przez manipulację, obiecywanie poprawy, uzależnianie pomocy od posłuszeństwa.
Jeżeli czujesz, że możesz mieć problemy z samodzielnością, autonomią i żyjesz wedle oczekiwań innych, zaniedbując siebie – zgłoś się na konsultację do Przestrzeń Holistic. Oferujemy terapię indywidualną, konsultacje psychoterapeutyczne i psychoedukację, która pomoże Ci podnieść komfort swojego życia.
Bibliografia:
Bornstein, R. F. (2012). Illuminating a neglected clinical issue: Societal costs of interpersonal dependency and dependent personality disorder. Journal of clinical psychology, 68(7), 766-781.
Bornstein, R. F. (2020). Dependent personality disorder. The Wiley Encyclopedia of Personality and Individual Differences: Clinical, Applied, and Cross‐Cultural Research, 193-198.
Reichborn-Kjennerud, 5. i in., (2006). Genetic and environmental influences on dimensional representations of DSM-IV cluster a personality disorders: A population-based multivariate twin study. Psychological Medicine, 37, 645-653.