Niepełnosprawność intelektualna to zaburzenie rozwojowe, które obejmuje obniżone funkcjonowanie intelektualne oraz trudności adaptacyjne. Co ważne, objawy muszą pojawić się przed 18. rokiem życia, ponieważ tylko wtedy spełniają kryteria zaburzenia rozwojowego. Ponadto trudności obejmują komunikację, samodzielność oraz relacje społeczne, dlatego wpływają na codzienne funkcjonowanie.
Jednocześnie niepełnosprawność intelektualna nie jest typową chorobą, lecz raczej złożonym stanem. Z tego powodu wpływa na tempo uczenia się, rozwiązywania problemów i radzenia sobie ze stresem. Stopnie nasilenia mogą być bardzo różne, co dodatkowo wymaga indywidualnego podejścia. Najłagodniejszy stopień pozwala na sporą samodzielność, natomiast najcięższy wymaga stałej opieki.
Etiologia
Przyczyny mają charakter wieloczynnikowy, a ponadto często się łączą. Dlatego wyróżnia się kilka głównych grup przyczyn.
- Czynniki genetyczne obejmują m.in. zespół Downa, zespół łamliwego chromosomu X oraz inne wady chromosomów.
- Czynniki prenatalne to infekcje w ciąży, ekspozycja na substancje toksyczne oraz niedożywienie matki.
- Czynniki okołoporodowe dotyczą niedotlenienia, skrajnego wcześniactwa lub urazów mózgu.
- Czynniki postnatalne obejmują infekcje OUN, urazy, zatrucia, a dodatkowo skrajne zaniedbania.
Niepełnosprawność intelektualna dzieli się na cztery główne stopnie, które różnią się przede wszystkim zakresem trudności w uczeniu się, samodzielności i funkcjonowaniu społecznym. Podział ten pomaga dobrać odpowiednie formy wsparcia, edukacji i terapii – kluczowe dla rozwoju każdej osoby.
Niepełnosprawność intelektualna w stopniu lekkim – 69 – 55 IQ
Osoby z lekką postacią zwykle opanowują mowę, czytanie i pisanie, choć w wolniejszym tempie niż rówieśnicy. Myślenie abstrakcyjne bywa trudne, ale pamięć mechaniczna i praktyczne umiejętności rozwijają się stosunkowo dobrze. W dorosłości wiele z tych osób potrafi samodzielnie mieszkać i pracować – zwłaszcza w zawodach niewymagających skomplikowanych decyzji. Potrzebują jednak jasnych instrukcji i przewidywalnego planu dnia, a w sytuacjach nowych mogą wymagać wsparcia. Poziom intelektualny charakterystyczny dla 10 – 12. roku życia. Ta forma deficytu intelektualnego stanowi najwięcej, około 85% rozpoznań.
Niepełnosprawność intelektualna w stopniu umiarkowanym – 54 – 35 IQ
Rozwój mowy jest wyraźnie wolniejszy, a wypowiedzi krótsze i prostsze. Nauka czytania, pisania czy podstaw matematyki jest możliwa, ale zwykle ogranicza się do poziomu wczesnoszkolnego. Osoby z tego stopnia potrzebują pomocy w wielu czynnościach dnia codziennego, choć przy odpowiednim treningu mogą wykonywać proste prace, zakupy w znanym otoczeniu czy drobne obowiązki domowe. Relacje społeczne są możliwe, ale wymagają wsparcia w rozwiązywaniu konfliktów i radzeniu sobie w nowych sytuacjach. okresie przedszkolnym istnieją trudności z nabywaniem reguł społecznych (lojalność, współdziałanie), a także niezręczność fizyczna, powolny rozwój motoryczny. Poza tym do 9. roku życia rozwój jest prawidłowy.
Niepełnosprawność intelektualna w stopniu znacznym – 34 – 20 IQ
W tej grupie rozwój mowy jest bardzo ograniczony – często do pojedynczych słów lub gestów, dlatego ważne są alternatywne metody komunikacji, takie jak obrazki czy systemy symboli. Osoby te potrzebują stałego nadzoru w większości obszarów życia, w tym w zakresie higieny, ubierania się i bezpieczeństwa. Przy dużej, regularnej pomocy mogą nauczyć się najprostszych czynności samoobsługowych. Często współwystępują zaburzenia neurologiczne, problemy ruchowe czy padaczka.
Głęboka niepełnosprawność intelektualna – <20 IQ
Ten stopień wiąże się z bardzo poważnym ograniczeniem rozwoju – mowa zwykle nie rozwija się wcale, a komunikacja odbywa się głównie poprzez mimikę, reakcje emocjonalne i dźwięki. Osoby z głęboką niepełnosprawnością są całkowicie zależne od opiekunów przez całą dobę. Reagują na bodźce zmysłowe – dotyk, światło, dźwięki – w prosty i często nieukierunkowany sposób. Niezbędne jest stworzenie bezpiecznego, przewidywalnego otoczenia oraz stała opieka medyczna. poziom funkcjonowania odpowiadający maks. 3. rokowi życia. Możliwe jest opanowanie tylko najprostszej samoobsługi. Występują ciężkie wady neurologiczne i fizyczne. Przez całe życie wymagają opieki instytucjonalnej
Niepełnosprawność intelektualna w ICD-10
Kryteria diagnostyczne
F70 Upośledzenie umysłowe, lekkie
1. Istotnie niższe od przeciętnego funkcjonowanie intelektualne, iloraz inteligencji zbliżony do 70 lub mniej, określany za pomocą indywidualnie dobranych testów inteligencji.
2. Współwystępujące deficyty lub upośledzenie zdolności przystosowania przynajmniej w dwóch spośród wymienionych dziedzin:
- porozumiewania się
- zaradności osobistej
- prowadzenia domu
- stanowienia o sobie
- umiejętności interpersonalnych
- korzystania ze źródeł wsparcia społecznego
- możliwości uczenia się, pracy, wypoczynku, dbania o zdrowie i bezpieczeństwo.
3. Początek przed 18. rokiem życia.
Objawy
- Funkcjonowanie poznawcze:
Opóźniony rozwój mowy i trudności w przyswajaniu wiedzy.
Problemy z rozumowaniem abstrakcyjnym, planowaniem, rozwiązywaniem problemów.
- Umiejętności adaptacyjne:
Trudności w samodzielnym wykonywaniu codziennych czynności (ubieranie się, higiena).
Ograniczone kompetencje społeczne – kłopoty w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji.
Potrzeba większej struktury, przewidywalności i wsparcia ze strony otoczenia.
- Objawy towarzyszące:
Możliwe współwystępowanie zaburzeń neurologicznych, padaczki, zaburzeń zachowania, problemów sensorycznych czy emocjonalnych.
Wsparcie i postępowanie terapeutyczne
Niepełnosprawność intelektualna nie jest „uleczalna” w sensie medycznym, ale wczesna interwencja i kompleksowa pomoc pozwalają znacząco poprawić jakość życia oraz rozwijać potencjał osoby.
Wczesne wspomaganie rozwoju:
- Terapia logopedyczna, psychologiczna, pedagogiczna.
- Programy stymulujące rozwój poznawczy, motoryczny i społeczny od pierwszych lat życia.
- Edukacja specjalna i integracyjna.
- Indywidualne programy edukacyjno-terapeutyczne (IPET).
- Nauczanie dostosowane do możliwości intelektualnych i tempa uczenia się.
- Trening umiejętności życia codziennego.
- Nauka samodzielności w zakresie higieny, gotowania, zarządzania pieniędzmi.
- Rozwijanie kompetencji społecznych i komunikacyjnych.
Wsparcie psychologiczne i rodzinne:
- Terapia systemowa, grupy wsparcia dla rodzin i opiekunów.
- Psychoedukacja w zakresie strategii wychowawczych i radzenia sobie ze stresem.
- Opieka medyczna i farmakoterapia.
- Leczenie chorób współistniejących (np. padaczki, zaburzeń nastroju, lęków).
- Monitorowanie rozwoju somatycznego i neurologicznego.
Podsumowanie
Niepełnosprawność intelektualna to nie tylko diagnoza, ale przede wszystkim potrzeba indywidualnego wsparcia, zrozumienia i akceptacji. Odpowiednio wczesna interwencja, dobrze dobrane terapie i otwarte, empatyczne otoczenie pozwalają osobom z NI rozwijać umiejętności, wzmacniać poczucie własnej wartości i w jak największym stopniu uczestniczyć w życiu społecznym.