Antyspołeczne zaburzenie osobowości, osobowość dyssocjalna (ang. antisocial personality disorder, ASPD) – Osoby z antyspołecznym zaburzeniem osobowości wyróżniają się skłonnością do nieustannego lekceważenia i naruszania praw innych ludzi, za pomocą zachowań agresywnych, antyspołecznych i oszukańczych. Osoby z ASPD utrzymują stale wzorce nieodpowiedzialnych i sprzecznych z zasadami życia społecznego.
Kryteria diagnostyczne ICD-10
To zaburzenie, które zwraca uwagę dużą niewspółmiernością między zachowaniem a obowiązującymi normami społecznymi, charakteryzuje się (muszą być spełnione przynajmniej trzy kryteria):
- Bezwzględnym nieliczeniem się z uczuciami innych
- Silną i utrwaloną postawą nieodpowiedzialności i lekceważenia norm, reguł i zobowiązań społecznych
- Niemożnością utrzymania trwałych związków z innymi, chociaż nie ma trudności w ich nawiązywaniu
- Bardzo niską tolerancją frustracji i niskim progiem wyzwalania agresji, w tym zachowań gwałtownych
- Niezdolnością przeżywania poczucia winy i korzystania z doświadczeń, a w szczególności – z doświadczanych kar
- Wyraźną skłonnością do obwiniania innych lub wysuwania pozornie możliwych do uznania racjonalizacji zachowań, które są źródłem konfliktów z otoczeniem
Cechą towarzyszącą może być także nadmierna drażliwość. Zaburzenia zachowania w dzieciństwie i w wieku młodzieńczym, chociaż nie zawsze występują, mogą ułatwiać rozpoznanie
Skąd bierze się ASPD?
Zaburzenie to ma złożoną etiologię – wpływają na nie zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe. Ich interakcja znacznie zwiększa ryzyko wystąpienia zaburzenia.
Czynniki genetyczne:
- Odziedziczalność oceniana na 40–50%
- Silniejszy wpływ genów u osób z cechami psychopatycznymi (np. brak empatii, płytki afekt)
Czynniki środowiskowe:
- Przemoc, wykorzystywanie seksualne
- Zaburzone relacje z rodzicami (np. odrzucenie, brak więzi)
- Surowe, niespójne wychowanie i niski nadzór nad dzieckiem
- Przemoc i konflikty w rodzinie
- Wzorce zachowań od rodziców lub rówieśników z problemami
- Nadmierna ekspozycja na przemoc w mediach
- Mikrourazy mózgu, urazy głowy w dzieciństwie
Dzieci z zaburzeniami zachowania mogą prowokować trudne reakcje dorosłych, co dodatkowo pogłębia problem. W literaturze nie ma jednak konsensusu, które z negatywnych czynników występujących w dzieciństwie mogą rzeczywiście zwiększać ryzyko wystąpienia zaburzenia u dorosłych
Antyspołeczne zaburzenie osobowości – psychopatia?
Choć wiele badań wskazuje na ścisłe powiązanie pomiędzy ASPD, a psychopatią – to zaburzenia pod pewnymi względami różnią się od siebie. Badania kwestionariuszowe wykazały, że istnieją dwa związane ze sobą (choć możliwe do oddzielenia) wymiary psychopatii, z których możemy prognozować różne typy zachowań.
- Pierwszy wymiar zaburzenia: afektywny i interpersonalny – obejmuje cechy takie jak: brak wyrzutów sumienia, poczucia winy, bezwzględny brak empatii, patologiczne kłamanie wyolbrzymione poczucie własnej wartości
- Drugi wymiar zaburzenia pokazuje zachowania – działania antyspołeczne/impulsywne, dewiacje społeczne, zła kontrola zachowań, nieodpowiedzialność, pasożytniczy styl życia, a także potrzebę stymulacji.
Drugi wymiar w znacznie większym stopniu odpowiadania diagnozie antyspołecznego zaburzenia osobowości.
Robert Hare, autor słynnej Psychopathy Checklist – Revised (PCL-R), podkreśla, że psychopatia to bardziej złożony konstrukt niż ASPD i dotyczy również cech interpersonalnych (np. powierzchowny urok, manipulacyjność, brak empatii).
Badania pokazują, że nie każdy z ASPD ma cechy psychopatyczne, ale większość osób z wysokim wynikiem PCL-R spełnia kryteria ASPD (Hare, 1991; 2003).
Można to ująć tak: „Każdy psychopata spełnia kryteria ASPD, ale nie każda osoba z ASPD jest psychopatą.”
Zalecenia:
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT): Skupia się na identyfikacji i zmianie zniekształconych przekonań, np. „każdy myśli tylko o sobie” czy „przemoc to jedyny sposób, by coś osiągnąć”. Uczy alternatywnych reakcji, rozwija umiejętności społeczne, kontrolę impulsów i agresji. Dobrze sprawdza się u osób gotowych do współpracy.
- Terapia psychodynamiczna: Dąży do uświadomienia nieświadomych motywów i konfliktów, np. lęku przed bliskością, potrzeby kontroli. Pomaga zrozumieć, skąd biorą się destrukcyjne wzorce relacji. Trudniejsza w prowadzeniu – osoba z ASPD może manipulować terapeutą lub nie widzieć problemu w sobie.
- Programy resocjalizacyjne i terapia grupowa: Stosowane często w zakładach karnych. Koncentrują się na odpowiedzialności za własne czyny, poprawie empatii i zmianie zachowań. Grupy muszą być dobrze moderowane – w przeciwnym razie mogą wzmacniać zachowania antyspołeczne.
- Farmakoterapia: Brak jest wystarczających dowodów na skuteczność farmakoterapii w redukcji symptomów osobowości antyspołecznej lub współwystępujących patologicznych zachowań (np. agresja, impulsywność, złość).
Obserwujesz u siebie takie zachowania? A może ktoś z twoich bliskich przejawia cechy antyspołecznego zaburzenia osobowości? Nie czekaj – zgłoś się na diagnostykę do Przestrzeń Holistic
Warto pamiętać, że osoby z antyspołecznym zaburzeniem osobowości nie wybierają, by takie być. Ich sposób funkcjonowania to często efekt trudnych doświadczeń w dzieciństwie, traum, braku bezpiecznych relacji i – częściowo – predyspozycji biologicznych.
Bibliografia:
Hare, R. D., Harpur, T. J., Hakstian, A. R., Forth, A. E., Hart, S. D., & Newman, J. P. (1990). The revised psychopathy checklist: reliability and factor structure. Psychological Assessment: A Journal of consulting and clinical Psychology, 2(3), 338.
Neumann, C. S., Hare, R. D., & Newman, J. P. (2007). The super-ordinate nature of the Psychopathy Checklist-Revised. Journal of personality disorders, 21(2), 102-117.
Strus, W., & Kozłowska, A. (2018). Osobowość Psychopatyczna–Nowe ujęcia starej problematyki. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Kryminologicznego im. prof. Stanisława Batawii, 25, 15-34.
Wenta, A., & Łątkowska, N. (2017). Osobowość narcystyczna i psychopatyczna jako przejawy psychopatologii społecznej. Miscellanea Anthropologica et Sociologica, 18(1), 175-194.