Narcystyczne zaburzenie osobowości

Osobowość narcystyczna, narcystyczne zaburzenie osobowości (narcissistic personality disorder) – zaburzenie osobowości, w którym występuje wzorzec zachowań zdominowany nastawieniem wielkościowym, omnipotentnym (odnoszącym wszystko do siebie), potrzebą bycia podziwianym, trudnością w odczuwaniu empatii i niezdolnością do przyjęcia perspektywy innych osób. Osoby z NPD posiadają przekonanie o swojej wyjątkowości, często wyolbrzymiają swoje osiągnięcia. Jawią się jako osoby zadufane w sobie, o wybujałym ego, choć w rzeczywistości towarzyszy im stałe poczucie pustki oraz ciągła potrzeba gratyfikacji lub dewaluacji innych dla zachowania pozytywnego obrazu self.

Osobowość narcystyczna może bardzo dobrze społecznie funkcjonować i zwykle posiadają znacznie lepszą kontrolę nad impulsami niż osobowości infantylne. Prezentują nadzwyczajny stopień samo-odniesienia w interakcjach z innymi ludźmi, ogromną potrzebę bycia kochanym i podziwianym przez innych oraz ciekawą, łatwo zauważalną rozbieżność pomiędzy bardzo zawyżonym obrazem siebie i ponadprzeciętną potrzebą otrzymywania wyrazów uznania od innych.

Ich życie emocjonalne jest płytkie:

• niewiele empatii
• niewiele zadowolenia z życia z wyjątkiem wyrazów uznania od innych lub ich własnych wyolbrzymionych fantazji i czują się niespokojni i znudzeni
• zazdroszczą innym, mają tendencję do idealizowania osób od których oczekują narcystycznego dowodu i do deprecjonowania i traktowania z pogardą tych od których nic nie oczekują
• relacje z innymi oparte na wyzysku a czasami pasożytnictwie, czyli, że mają prawo kontrolować i posiadać innych oraz wykorzystywać ich bez poczucia winy.

Określa się ich jako zależnych, ponieważ potrzebują tak wiele uznania i adoracji od innych, ale na głębszym poziomie kompletnie nie są w stanie naprawdę na kimś polegać ze względu na swoją głęboką nieufność i deprecjację innych. Ich wyniosłe, wyolbrzymione i kontrolujące zachowanie jest obroną.

Narcystyczne zaburzenia osobowości charakteryzują się patologicznym sposobem regulacji samooceny lub poczucia własnej wartości.

• Patologia self. Pacjenci wykazują nadmierną koncentrację na sobie, nadmierną zależność od podziwu ze strony innych, obecność fantazji wielkościowych i fantazji o odniesieniu sukcesu. Unikanie tych aspektów rzeczywistości, które nie są zgodne z ich wielkościowym obrazem siebie oraz momenty niepokoju zaburzające ich poczucie własnej wspaniałości lub wyjątkowości.
• Patologia relacji z innymi. Pacjenci cierpią na nadmierną zazdrość, zarówno świadomie jak i nieświadomie. Wykazują chciwość i skłonność do wykorzystywania innych, poczucie uprzywilejowania, dewaluację innych oraz nieumiejętność wejścia w prawdziwą zależność (w przeciwieństwie do nieustannej potrzeby bycia podziwianym). Przejawiają wyraźny deficyt w obrębie przeżywania empatii. Płytkość życia emocjonalnego oraz niezdolność do zaangażowania się w relacje z innymi w celu osiągnięcia wspólnych celów.
• Patologia superego (świadomych i nieświadomych zinternalizowanych systemów wartości). Na stosunkowo łagodnym poziomie zaburzenia, pacjenci wykazują deficyty w zdolności przeżywania smutku i żałoby. Regulacja ich samooceny odbywa się raczej pod wpływem gwałtownych zmian nastroju, niż umiarkowanej, uważnej samokrytyki. Wydają się być raczej pod wpływem „kultury wstydu” niż „kultury winy”, a ich wartości mają infantylny charakter. W przypadku głębszej patologii superego oprócz trudności w przeżywaniu żałoby występują chroniczne zachowania antyspołeczne i brak odpowiedzialności we wszystkich relacjach. Pacjenci tacy nie współczują innym, nie są też zdolni do poczucia winy za swoje dewaluujące zachowania wobec nich. Specyficznym syndromem związanym z głęboką patologią superego jest wspomniany wcześniej zespół narcyzmu złośliwego. Charakterystyczne dla niego jest połączenie narcystycznego zaburzenia osobowości, zachowań antyspołecznych, egosyntonicznej agresji (skierowanej na siebie i/lub innych) oraz wyraźnych skłonności paranoicznych.
• Chroniczne poczucie pustki i nudy. Podstawowym stanem dla tego typu pacjentów jest chroniczne poczucie pustki i znudzenia, które pociąga za sobą głód bodźców oraz pragnienie sztucznej stymulacji lub pobudzenia emocjonalnego za pomocą alkoholu lub narkotyków, co predysponuje ich do uzależnień.

Paradoks osobowości narcystycznej

Największy paradoks osób z NPD polega na tym, że za maską pewności siebie kryje się niestabilne poczucie własnej wartości, które wymaga nieustannego zasilania podziwem i aprobatą innych. Każda krytyka, porażka czy nawet neutralna informacja może zostać odebrana jako osobisty atak, wywołując silne reakcje emocjonalne lub wycofanie. To wewnętrzne rozdarcie między obrazem siebie, a realnym „ja” często sprawia, że relacje z osobami z NPD bywają trudne i pełne napięcia.

Skąd bierze się NPD?

Nie ma jednej przyczyny narcystycznego zaburzenia osobowości, ale najczęściej wskazuje się na:

• Wczesnodziecięce doświadczenia relacyjne – np. nadmierna idealizacja dziecka lub przeciwnie – chroniczne pomijanie jego potrzeb emocjonalnych.
• Brak bezpiecznego przywiązania – relacje z opiekunami, w których dziecko nie mogło swobodnie doświadczać i wyrażać emocji.
• Mechanizmy obronne – osoba rozwija „fałszywe ja”, które ma ją chronić przed bólem odrzucenia i niskiej samooceny.

Zaburzenia osobowości wynikają zwykle z braku możliwości rozwinięcia dojrzałych mechanizmów obronnych u młodego człowieka. Gdy dojrzewanie zostaje zaburzone, dominuje prymitywne rozszczepienie: świat dobry–zły, ludzie idealni–bezwartościowi. Zdrowy rozwój prowadzi do ambiwalencji: można kochać i jednocześnie złościć się, nie niszcząc relacji. W środowiskach rodzinnych pełnych skrajności dziecko uczy się patrzeć na świat w kategoriach czarno-białych. Przykładem są rodziny alkoholowe, w których brakuje stabilnych wzorców, a doświadczenia budują zniekształcony obraz relacji. Taka baza, w połączeniu z innymi czynnikami, może sprzyjać rozwojowi zaburzeń osobowości, także narcystycznych.

Jak pracować z NPD?

• Terapia psychodynamiczna – koncentruje się na odkrywaniu źródeł wewnętrznego konfliktu, mechanizmów obronnych i wzorców relacji z przeszłości oraz nauki budowania zdrowej relacji z obiektem za pośrednictwem relacji terapeutycznej.
• Terapia schematów – pomaga rozpoznawać i zmieniać głęboko zakorzenione przekonania o sobie i innych.
• Terapia grupowa – może pomóc w rozwijaniu empatii i autentycznego kontaktu z innymi. Stanowić powinna jednak uzupełnienie do terapii indywidualnej.

Zalecenia:

• Unikanie przeżywania relacji na poziomie idealizacji i dewaluacji, praca w kierunku złożonego przeżywania relacji (ambiwalencji zamiast patrzenia czarno-białego)
• Praca nad empatią na rzecz zmniejszenia omnipotencji, egocentryzmu
• Praca nad zwiększeniem tolerancji na frustrację czy krytykę.
• Budowanie bardziej realistycznego obrazu siebie.
• Rozpoznawanie i modyfikowanie sztywnych mechanizmów obronnych (np. projekcji, wyparcia).
• Cierpliwość – proces terapeutyczny jest długoterminowy i wymaga dużego zaangażowania.

Jesteś zainteresowany/a diagnozą zaburzeń osobowości? Zapraszamy do zapisu u naszych specjalistów!

Pomocy i wsparcia potrzebują nie tylko osoby zmagające się z narcystycznym zaburzeniem osobowości, ale również ich bliscy – partnerzy, członkowie rodziny czy współpracownicy. Zrozumienie, jak funkcjonuje ta dynamika, to pierwszy krok do ochrony własnych granic i budowania zdrowszych relacji.

Jesteś w relacji z osobą, która ma narcystyczne zaburzenie osobowości? Oto kilka rad, które pomogą Ci zadbać o siebie

• Ustal granice – pamiętaj by związek oparty był na partnerstwie, dlatego wspólnie ustalcie pewne granice z poszanowaniem obu stron.
• Nie trać z oczu siebie – Twoje potrzeby, wartości i zdrowie psychiczne są równie ważne.
• Nie próbuj „naprawiać” drugiej osoby. Zmiana jest możliwa, ale tylko wtedy, gdy ktoś jej naprawdę chce i pracuje nad sobą w terapii.
• Zachowuj kontakt z bliskimi – narcystyczne relacje potrafią izolować
• Zadbaj o psychoedukację – im więcej wiesz o tym zaburzeniu, tym mniej bierzesz zachowania partnera do siebie. Szukaj jednak w dobrych źródłach jakimi są książki naukowe.
• Rozważ terapię par lub wsparcie indywidualne – szczególnie jeśli czujesz, że stoisz pod ścianą albo masz wątpliwości, jak dalej postępować.

Jesteśmy tu, żeby Ci pomóc!
W Przestrzeń Holistic oferujemy psychoedukację, terapię indywidualną i terapię dla par, prowadzoną przez doświadczonych psychoterapeutów. Prowadzimy także diagnozy w kierunku zaburzeń osobowości i mamy w swoim zespole Psychiatrów. Zapisz się – nie zwlekaj!

Bibliografia:

John F. Clarkin, Glen O. Gabbard, Peter Fonagy Psychodynamic psychotherapy for personality disorders American Psychiatric Publishing, London 2010